Gaf i ddiolch i'r Gweinidog am y diweddariadau? Gaf i godi i ychwanegu ein llais ni i'r gefnogaeth drawsbleidiol sydd i'r Gymraeg yn y Siambr yma bellach?
Mae pawb yn rhannu storïau personol—o'm fy rhan i, ychydig bach fel taid Helen, roeddwn i'n methu siarad Saesneg, gair o Saesneg, tan roeddwn i tua saith mlynedd oed, ac roedd hynny'n sicr yn sioc i ffrindiau prifysgol yn Lloegr, ond dyna'r diwylliant unigryw sydd gyda ni yma yng Nghymru.
Bydd pawb yn y Siambr, wrth gwrs, yn gyfarwydd â tharged Llywodraeth Cymru i gyrraedd miliwn o siaradwyr erbyn 2050. Mae yna ail darged yna hefyd, sydd yn dueddol o gael llai o sylw, i ddyblu defnydd yr iaith Gymraeg mewn bywyd bob dydd. Er mwyn cyflawni'r ddwy nod yma, mae angen mynd i waith ar draws pob adran. Nawr, wrth gwrs, mae'n bwysig hybu siaradwyr newydd drwy'r system gofal plant a'r system addysg. Mae'r Llywodraeth wedi bod yn glir am eu huchelgais dros ofal plant drwy gyfwng y Gymraeg fel rhan o'u polisi gofal plant. Gaf i wthio am fwy o fanylder ar sut bydd y polisi yma'n gweithio ar lawr gwlad? Sawl lleoliad gofal plant cyfrwng Cymraeg newydd fydd angen eu datblygu i gyrraedd y nod o ofal plant am ddim o naw mis oed? A sut ydy'r Llywodraeth am sicrhau bod y niferoedd o staff Cymraeg yn mynd i fod ar gael i ddiwallu'r galw hynny?
Ac wrth i'r Llywodraeth roi'r Ddeddf y Gymraeg ac Addysg (Cymru) 2025 ar waith, pa gefnogaeth ychwanegol fydd ar gael i hyfforddi athrawon sy'n dysgu drwy'r Gymraeg? Mae'r Gweinidog, fel fi, yn gefnogol o'r egwyddor o agor ysgol uwchradd ychwanegol yng Nghaerdydd, ond, yn y cyd-destun cenedlaethol, mae cyfraddau genedigaethau yn disgyn, ac eto rydym ni'n gwybod bod pobl eisiau gweld darpariaeth addysg Gymraeg yn eu cymunedau. Felly, pa gefnogaeth fydd y Llywodraeth yn ei rhoi i awdurdodau lleol i gynnal ysgolion Cymraeg, a hyd yn oed agor rhai newydd, mewn ardaloedd lle dydy'r niferoedd ddim yna ar hyn o bryd o ran cynaliadwyedd ariannol?
Yn mynd ymlaen, er mwyn dyblu'r defnydd o Gymraeg mewn bywyd bob dydd, mae hi'n angenrheidiol, yn fy marn i, i grymuso pobl i ddefnyddio'r Gymraeg sydd ganddyn nhw, boed hynny yn y gweithle, ar-lein neu yn eu cymunedau. Mae technolegau newydd yn datblygu yn gyflym, gan newid sail sut mae pobl yn gweithio ac yn cymdeithasu. Felly, er mwyn i'r Gymraeg aros wrth galon bywyd bob dydd, mae'n rhaid sicrhau bod technoleg newydd yn gweithio er lles yr iaith. Felly, a all y Gweinidog ymrwymo i weithio ochr yn ochr gyda'r undebau llafur i hyrwyddo'r Siarter Twf, a ddatblygwyd gyda'r undebau i hybu'r Gymraeg yn y gweithle? A pha fesurau penodol fydd y Llywodraeth yn eu cyflwyno i annog mwy o brentisiaethau drwy gyfrwng y Gymraeg? A fyddai'r Gweinidog, ymhellach, yn fodlon ymrwymo i ariannu gwaith i ddatblygu mwy o dechnolegau newydd yn y Gymraeg, gan gynnwys datblygiadau dealltwriaeth artiffisial?
Ar y pwnc o gynaliadwyedd cymunedau dwysedd uwch a grybwyllwyd yn y datganiad, a gaf i ofyn i ba gyfeiriad fydd eich polisïau chi yn mynd? Er enghraifft, ar ddatblygiadau tai, dwi wedi clywed sawl tro pobl yn dweud eu bod nhw'n gorfod gadael y fro Gymraeg oherwydd eu bod nhw'n methu fforddio prynu tŷ ac, ar y llaw arall, dwi wedi darllen droeon wrthwynebiadau cynllunio yn dweud, 'Bydd datblygu tai yn y man yma yn cael effaith ar yr iaith.' Felly, yn y cymunedau dwysedd uwch a'r polisïau rydych chi'n mynd i'w rhoi mewn lle, a fyddwn ni'n disgwyl gweld mwy o dai yn cael eu hadeiladu neu llai?
A gaf i holi hefyd: pa ffocws fyddwch chi'n ei roi ar y brif ddinas—yr unig sir i weld twf yn y defnydd o'r Gymraeg yn y cyfrifiad, a'r sir a gyhoeddwyd fis diwethaf sydd nawr â'r mwyaf o siaradwyr Cymraeg ohoni nac unrhyw sir arall yng Nghymru? Nid jest polisïau sy'n gefnogol o'r iaith yn yr ysgol a thu hwnt i'r ysgol sydd wedi creu hynny, ond hefyd polisïau cefnogol fel adeiladu mwy o dai o bob math, a datblygu a gwthio twf economaidd, sydd yn creu swyddi i bobl ifanc fedru aros yng Nghymru, yng Nghaerdydd, a dod â'u teuluoedd i fyny ar aelwydydd Cymraeg. Felly, oes yna ymrwymiad, Weinidog, i ddysgu o'r un llwyddiant clir sydd gennym ni o sir yng Nghymru yn tyfu nifer y siaradwyr Cymraeg dros ddegawd a mwy hefyd? Fe wnes i, fel arweinydd Cyngor Caerdydd, gyflwyniad i gyngor Dulyn llynedd, achos maen nhw'n awyddus i ddysgu o'n llwyddiannau ni. A wnewch chi?
Yn olaf, mae enwau lleoedd Cymru yn rhan o'n hanes ni fel cymunedau ac fel cenedl. Dwi'n croesawu'r cyfeiriad sydd at hynny yn eich datganiad chi. O dan y Llywodraeth Cymru flaenorol, fe wnaethpwyd ymchwil manwl gyda phartneriaid i wella'r ddealltwriaeth o'r newidiadau mewn enwau lleoedd, ac fe gyhoeddwyd set o flaenoriaethau craidd i'w hamddiffyn. Ydy'r Llywodraeth yma yn cytuno i ymrwymo i'r blaenoriaethau hynny?
Mae'r Gymraeg yn berchen i ni i gyd, ac yn sicr, o'n plaid ni, byddwn ni'n eich gwthio chi ond hefyd yn eich cefnogi chi i fynd ymhellach. Diolch yn fawr.
Official English translation
May I thank the Minister for the update? And may I add our voice to the cross-party support for the Welsh language in this Chamber now?
Everyone's sharing their own personal stories—from my perspective, a little like Helen's grandfather, I couldn't speak a word of English until I was around seven, and that was a shock to my university friends in England, but that's the unique culture that we have here in Wales.
Everyone in the Chamber will be familiar with the Welsh Government's target of a million Welsh speakers by 2050. There is a second target, however, which tends to get less attention, namely to double the use of the Welsh language in everyday life. In order to deliver both of these targets, we need to work across all departments. Now, of course, it's important to promote new speakers through childcare and the education system. The Government has been clear on its ambition for Welsh-medium childcare as part of its childcare offer. May I push for more details on how this policy will work on the ground? How many Welsh-medium childcare settings will need to be developed in order to reach the target of free childcare from nine months old? And how will the Government ensure that the number of Welsh-speaking staff will be available to meet that demand?
And as the Government implements the Welsh Language and Education (Wales) Act 2025, what additional support will be available to train teachers who teach through the medium of Welsh? The Minister, like me, is supportive of the principle of opening an additional secondary school in Cardiff, but, in the national context, birth rates are declining, and yet we know that people do want to see Welsh-medium provision in their communities. So, what support will the Government provide to local authorities in order to sustain Welsh-medium schools, and even open new ones, in areas where the numbers aren't there at the moment in terms of financial sustainability?
Moving on, in order to double the use of the Welsh language in everyday life, it is necessary, in my view, to empower people to use the Welsh language that they have, be that in the workplace, online or in their communities. New technologies are developing apace, changing how people work and socialise. So, in order for the Welsh language to remain at the heart of everyday life, we must ensure that new technology works for the benefit of the language. Therefore, can the Minister commit to working alongside the trade unions in order to promote the Twf Charter, which was developed with the unions to promote the Welsh language in the workplace? And what specific measures will the Government introduce to encourage more Welsh-medium apprenticeships? Would the Minister, further, be willing to commit to fund work to develop more new technologies through the medium of Welsh, including developments in artificial intelligence?
On the issue of higher density community sustainability that was mentioned in the statement, may I ask in what direction will your policies go? For example, on housing developments, I've heard many people say that they're having to leave the Welsh-speaking heartlands because they can't afford properties there and, on the other hand, I have read time and again opposition to planning applications saying that, 'Developments of housing in this area will have an impact on the language.' So, in those higher density communities and the policies that you'll put in place, can we expect to see more housing built or less?
Can I also ask what focus you will give to the capital city—the only county to see a growth in the use of the Welsh language in the census, and the county that it was announced last month that now has more Welsh speakers than any other county in Wales? It's not just policies that support the language in schools and beyond schools that have created that scenario, but also supportive policies like building more housing of all kinds, and developing and pushing economic growth, which creates jobs for young people, so that they can remain in Wales, in Cardiff, and bring their families up in Welsh-speaking households. So, is there a commitment, Minister, to learn from the clear success that we have of a county in Wales that has grown the number of Welsh speakers over the past decade and more? I, as leader of Cardiff Council, gave a presentation to Dublin council last year, because they're eager to learn from our successes. Will you?
Finally, Welsh place names are part of our history as communities and as a nation. I welcome the reference to that in your statement. Under the previous Welsh Government, detailed research was done with partners in order to enhance our understanding of changes in place names, and a set of core priorities to protect them was published. Does this Government agree to commit to those priorities?
The Welsh language does belong to us all, and certainly, as a party, we will urge you but also support you in going further. Thank you very much.